МБДОУ детский сад «Теремок»

Тема: Оҕо ситимнээх саҥатын сайыннарарга остуоруйаны туһаныы

Попова Мария Ивановна

Воспитатель МБДОУ детский сад «Теремок»

с Дэбдиргэ МР «Таттинский улус» Республика Саха (Якутия)

          Олох түргэн тэтиминэн сайдар кэмигэр  оҕону кыра сааһыттан ийэ тылыгар уһуйуу, үөрэтии, тылларын сайыннарыы наадата үөскээтэ. Норуот муудараһа, өйө-санаата, кута-сүрэ олоҕу анааран көрүүтэ тылыгар-өһүгэр сөңөн сылдьар. Төрөөбүт  тылын билэр киһи бэйэтин норуотун таптыыр, ытыктыыр, кининэн киэң туттар кыахтанар уонна атын омук дьонун кытта тэңнээҕин билинэн бигэ туруктаах тыыңңа иитиллэр . Оҕоҕо кыра эрдэҕит-тэн ийэ тылын иңэрии, тыл кэрэтигэр уһуйуу иитиллэр эйгэттэн быһаччы тутулуктаах.

          Саңа кэм ирдэбилэ итиннэ эмиэ сөп түбэһэр. Билигин оҕо оскуолаҕа киирэригэр тыла-өһө ыраас, хомоҕой буолара ирдэнэр. Төрөөбүт тыл хас биирдии норуот дьылҕатын, олоҕун сайдыытын көрдөрөр буолан ханнык баҕарар омук төрөөбүт ийэ тылын хайдах баһылаан сайыннарарыттан кини инники кэскилэ улахан тутулуктааҕын быһаарар буолан  Г.Н Волков, А.П. Оконешникова, К.С. Чиряев, Д.Г.Ефимова, М.И. Баишева оҕо өйүн-санаатын уратытын, билиитин-көрүүтүн таһымын, саңарар саңатын сайдыытын чинчийбиттэрэ уонна оҕо сайдыытыгар этнопедагогика уонна фольклор улахан оруолу ылалларын бэлиэтээбиттэрэ.

         Кыра саастаах оҕо ситимнээх саңата сайдыытыгар остуоруйа оруола улахан. Оҕо .

К.Бюллер «Оҕо саас – остуоруйа кэмэ» — диэн сөпкө эппит. Остуоруйа оҕону өй-санаа, сиэр-майгы өттүнэн иитэр улахан суолталаах.

          Оҕо остуоруйаны кэрэхсиир буоллаҕына саңарар саңата сайдар, өйө-санаата уһук-тар, дьоҕура-талаана аһыллар. Ол иһин, остуоруйа иитэр, үөрэтэр,сайыннарар кыаҕын   сөптөөхтүк туһаныы оҕо  ситимнээх саңата сайдарыгар олус табыгастаах ньыма дии са-ныыбын. О5ону сайыннарар эйгэбинэн «Ай,тобул,оңор» остуоруйа хоһо, куукула театрын муннуга уонна театрализованнай оонньуулары тэрийэн ыытарга анаммыт «Остуоруйаҕа ыалдьыттыыбыт» куруһуок  буолар. Ону таьынан, фланеллеграфка хартыынаны сыьыаран о5о бэйэтэ остуоруйа кэпсииригэр анаммыт муннук. Кинигэ муннуга, теневой, пальчико-вай персонажтар барыта оҕо туһанарыгар анаан оңоһуллубуттара.

         Сорох оҕо остуоруйаны истэн , сорох оҕо көрөн ылынар. Маны учуоттаан оҕону сайыннарыыга араас хайысхалаах үлэни театрализованнай оонньуу нөңүө ыытыы, оҕо билэр, сөбүлүүр остуоруйатын кэпсэттэрии, ситэрэн кэпсэттэрии, эбэтэр айан кэпсэттэрии  оҕо ситимнээх саңата сайдарыгар олук уурар.

          Оҕоҕо саамай чугас дьоно төрөппүттэрэ буолаллар. Төрөппүт таптала оҕону олоҕун тухары арыаллыыр. Ол иһин, детсадка оҕону иитэр-үөрэтэр үлэни төрөппүттэри кытары ыкса сибээстээхтик,  араас хайысхалаах үлэлэри бииргэ ситимнээхтик ыытар, оҕо сайдыытыгар туһалаах буоларыгар кыратык да саарбахтаабаппын.

Оҕо ситимнээх саңата сайдарыгар төрөппүт оруола улахан суолталаах. Кыра саастаах оҕо ситимнээх саңата сайдарыгар остуоруйаны туһаныыга төрөппүт уонна иитээччи биир-гэ үлэлээһиннэрэ көмөлөөх буолар эбит, өскөтүн:

-үлэ былааннаахтык, ситимнээхтик   бардаҕына;

-иитээччи, төрөппүт биир сыаллаах-соруктаах үлэлээтэхтэринэ;

-остуоруйа араас иитэр-үөрэтэр ньымаларын таба туһаннахха;

— араас мероприятиеларга    төрөппүт оҕотугар көмөлөһөр буоллаҕына;

— төрөппүтү үөрэхтээһиңңэ бэсиэдэ ааҕыы,консультация, сүбэ бэриллэр буоллаҕына.

Оҕону күһэйэн буолбакка,  интэриэһиргэтэн, умсугутан, үтүгүннэрэн оонньоторго анаан сыллааҕы үлэ былаанын төрөппүт мунньаҕар бигэргэтэн оңоробут.

Үлэлиир бөлөхпөр биир күн остуоруйа күнэ ыытабын. Бу күн сүрүн болҕомто бары-та остуоруйаҕа ууруллар.

         Оҕо остуоруйаны кэрэхсиир буоллаҕына саңарар саңата сайдар, өйө-санаата уһук-тар, дьоҕура-талаана аһыллар. Ол иһин, остуоруйа иитэр, үөрэтэр,сайыннарар кыаҕын   сөптөөхтүк туһаныы оҕо  ситимнээх саңата сайдарыгар олус табыгастаах ньыма дии са-ныыбын. Оҕону сайыннарар эйгэбинэн «Ай,тобул,оңор» остуоруйа хоһо, куукула театрын муннуга уонна театрализованнай оонньуулары тэрийэн ыытарга анаммыт «Остуоруйаҕа ыалдьыттыыбыт» куруһуок  буолар. Ону таһынан, фланеллеграфка хартыынаны сыьыаран оҕо бэйэтэ остуоруйа кэпсииригэр анаммыт муннук. Кинигэ муннуга, теневой, пальчико-вай персонажтар барыта оҕо туһанарыгар анаан оңоһуллубуттара.

         Сорох оҕо остуоруйаны истэн , сорох оҕо көрөн ылынар. Маны учуоттаан оҕону сайыннарыыга араас хайысхалаах үлэни театрализованнай оонньуу нөңүө ыытыы, оҕо билэр, сөбүлүүр остуоруйатын кэпсэттэрии, ситэрэн кэпсэттэрии, эбэтэр айан кэпсэттэрии  оҕо ситимнээх саңата сайдарыгар олук уурар.

          Үлэ ыытыллар хайысхалара:

 «Чуораанчык» театрализованнай куруһуок –оҕо ситимнээх саңатын сайыннарарга остуоруйаны туһанан театрализованнай оонньуулары тэрийии:

 — Оҕо социально-коммуникативнай сайдыыта: «Оонньуу уонна остуоруйа ситимэ»- мнемосхеманы уонна солбук бэлиэлэри туһанан араас сайыннарар, дидактическай, тол-куйдатар оонньуулары ыытан, остуоруйа тутулун уларытан оҕону сайыннарыы;

— Эти-хааны эрчийии: «Остуоруйа ыллыгынан»-сорудахтаах хамсаныылаах оонньуулары остуоруйа геройдарын туһанан ыытыы;

— Билии-көрүү эйгэтигэр: «Остуоруйаттан- чинчийиигэ бастакы хардыылар»- ахсааны, тулалыыр эйгэни чиңэтиигэ остуоруйаны туһаныы;

— Художественно-эстетическай сайыннарыыга: истибит,билбит остуоруйаларыгар оҕо баҕатынан уруһуй, мэһийии, сыһыарыы оңоруу, музыканан  ырыа, үңкүү үөрэтии.

             Тэрээһин   улэбэр  төрөппүттэри кытыннарабын, аан  бастаан кинилэр  остуоруйаны оонньоон  көрдөрөллөр,  онтон    оҕо  бэйэтин  баҕатынан  оруолу  ылан  оонньуур.Оҕо ситимнээх саңатын   сайыннарыыга  сурун  оруолу  иитээччи   ылар. Көрө  сылдьан  тоҕоостоох  кэмңэ  куукула  театрын  туһанан ,  куукуланы саңардан,оҕо  кыыһырбыт,  хомойбут санаатын аһарынарыгар  көмөлөһөр уонна  улахан  киһи  саңатын, ыйытарын  болҕойон  истэр, сэңээрэр,  кыттыһар  буоларыгар  кыһаллар. 

Куукула  театра_- бу  саамай  киэнник тэнийбит оҕо  ситимнээх  саңатын сайыннаран оҕо тыла сайдарыгар  туттуллар  үлэ  биир  көрүңэ. Куукула театра  оҕоҕо  олус  чугас,  оҕо  уйулҕатын  уһугуннарар. Ис  санаатын  аһар, оҕону  кэрэҕэ  уһуйар  буолан  иитэр —  үөрэтэр  үлэҕэ  улахан  сэнээриини  ылар.  Куукула  театра  оҕо  билэ- көрө  сатыыр  баҕатын   көбүтэр, оҕону тулуурдаах,  быһаарыныылаах,  эппиэтинэстээх   буоларга иитэр.  Куруук   дьон  иннигэр  араас  оруоллары  толорор  буоллаҕына  оҕо  самооценката  үрдүүр.  Сатабылын,  фантазиятын, билбитин_  көрбүтүн  атыттарга  тиэрдэр, көрдөрөр учугэй  хаачыстыбаны оҕо  бэйэтигэр  ииттинэр.

Куукула  театра оҕону куолаһын  араастаан  уларытарга уөрэтэр,  кыыллар уобарастарын  үтүктэн  имигэстик хамсанарга эрчийэр. Куукула театра иитэр  суолтата олус улахан.  Куукула  киирэн араастаан  хамсана- хамсана саңардаҕына  бары харах,  кулгаах  буолаллар. Бу улэни   оҕолорго ыыппытым  түмүгэр  оҕолор  ситимнээх  саҥалара  лаппа  тубуста. Оҕолор  остуоруйа  ис  хоһоонун  үчүгэйдик  өйдүүр,о руолларынан  толорор, оонньуур  буоллулар. Онон,  куукула  театрын  оҕо  ситимнээх  саңатын сайыннарарга туһаныы билиңңи  кэмңэ саамай наадалаах  дьарык буоларын  бары билэрбит,  өйдүүрбүт  уонна  олоххо киллэрэ, тутта сатыырбыт  наада.

Остуоруйа  иитэр суолтатын  саха оҕотугар  кыра  эрдэҕиттэн  иңэрэн, саңарар саңатын сайыннарыыны, уөрэҕирии  ситимигэр  салҕаан улахан дьоҕурдаах  оҕону иитэн таһаарыы саңа  үйэҕэ сэмэй кылааты  киллэрии  буолар. Остуоруйа  көмөтунэн оҕо тыла  эрэ  сайдыбат, кини кэпсиир дьоҕурун  кытта тэҥҥэ  толкуйдуур, айар, ырыҥалаан көрө уөрэнэр. Остуоруйаны   тиһигин быспакка   оҕону иитэргэ, сайыннарарга, уөрэтэргэ  туһаннахха:

-оҕо  тылын  саппааһа байар, кэпсиир, кэпсэтэр  буола улаатар,  бэйэтин  санаатын этэ үөрэнэр;

-оҕо  атын киьи  кэпсиирин  болҕойон  истэр,  мөккүһэр,  ырытар, айар дьоҕура,  болҕомтолоох  буолуута, толкуйдуур, мындыр  өйэ сайдар;

— оҕо остуоруйаттан сиэрдээх  киһилии  быһыыга-  майгыга  уөрэнэр.

Үөрэх  дьыла  саҕаланыытыгар  оҕо саңатын кэтээн чинчийэн  көрүү ыытыллар. Остуоруйаны истии, истибити  сиһилии  кэпсээһин,  сэһэргэьии үлэтэ  ыытыллар. Салгыы  остуоруйаны оруолларынан оонньооһун,  тылларын  үөрэтии,  образтарын  биэрии  үлэтэ салҕанар.  Мимикаҕа уонна пантомимикаҕа эрчийиигэ сүрүн  болҕомто  үөрүүгэ, хомойууга ,  соһуйууга, куттаныыга, кыбыстыыга ууруллар.  Артикуляцияҕа   сыңаахха,  уоска,  тылга  эрчиллии ыытыллар.

Бу үлэм сүрүн уратыта, остуоруйа ис  хоһоонун  билиһиннэрэн  баран, оҕо ситимнээх  саңатын   сайыннарарга саңа   обьегы  эбэн, түмүгүн оҕо   бэйэтэ ситэрэн  кэпсиир. Маннык  кэпсии  үөрэммиттэрин түмүгэр оҕо  остуоруйа ис  хоһоонун  ырытыһар, кэпсиир буолла. Холобур: саһыл   колобогу   сиэри  турдаҕына  страус  киирэн  кэлэр, онтон  салгыы  бэйэтэ  фантазиялаан  кэпсиир. Остуоруйа  геройун  төттөрүтүн  оңорон кэпсэттэххэ,  оҕо букатын  атыннык  кэпсииргэ  кыһаллар. Холобур:  бөрө-кыра, үтүө санаалаах  буолар,  онтон Кыһыл Бэргэһэчээн-  улахан, кыыһырымтаҕай буолар. Эбэтэр, остуоруйаны кэнниттэн  саҕалаан  кэпсэттэрдэххэ ,  оҕо бастаан ыарырҕатар, онтон ситимнээн  оноһуллубут  хартыына  көмөтунэн  кэбэҕэстик кэпсиир..  Тэрээһин   үлэбэр  төрөпүттэри кытыннарабын, аан  бастаан кинилэр  остуоруйаны оонньоон  көрдөрөллөр,  онтон    оҕо  бэйэтин  баҕатынан  оруолу  ылан  оонньуур. Оҕо тылын    сайыннарыыга  сүрүн  оруолу  иитээччи   ылар. Көрө  сылдьан  тоҕоостоох  кэмңэ  куукула  театрын  туһанан ,  куукуланы саңардан, оҕо  кыыһырбыт,  хомойбут санаатын аһарынарыгар  көмөлөһөр уонна  улахан  киһи  саңатын, ыйытарын  болҕойон  истэр, сэңээрэр,  кыттыһар  буоларыгар  кыһаллар.  Оҕону сайыннарар эйгэбинэн  куукула театра буолар. Ону таһынан, хартыынаны  туттан, фланеллеграфка сыһыаран оҕо тыла  сайдарыгар саха  остуоруйаларын геройдарын тылын  туһанабыт.

Остуоруйаттан  эмоциональнай  герой  оруолун  толорбут  оҕо   букатын атын  турукка киирэн  бэйэтигэр үчүгэй хаачыстыбаны  ииттинэр.  Онтон   куруук пассивнай оруолу толорор оҕо остуоруйаҕа интириэһэ сүтүөн сөп. Ыытыллар  үлэ араас  хайысхалаах буолар. Оҕо  остуоруйа ис  хоһоонун үчүгэйдик өйдүүр, оруолларынан баҕаран   толорор  буоллаҕына  фантазията,  ситимнээх  саңата ,  болҕомтото сайдан оҕо самооценката үрдүүр , быһаарыныылаах,  эппиэтинэстээх, тулуурдаах,  дьулуурдаах  буолар  хаачыстыбаны  бэйэтигэр  ииттинэ  улаатар. Истэр, көрөр, ылынар  болҕомтолорун  сайыннарыыга ананан ыытыллыбыт  оҕону сайыннарар оонньуулар  үчүгэй  түмүктэрдээх буоллулар, оҕо өйүн,  толкуйун, оңорон көрөр  дьоҕурун  сайыннардылар.

Остуоруйа олох уустук өйдөбүллэрин ханнык да үөрэхтээх киһитээҕэр ордук толору быһаарар. Норуот бэйэтин баҕатын, эрэлин, олоҕун- дьаһаҕын туһунан остуоруйаҕа кэрэхсээн кэпсиир. Остуоруйаны көрдөххө- иһиттэххэ боростуой, судургу курдук гынан баран, ис номоҕо дириң. Остуоруйа эйгэтэ күннээҕи олох түгэннэрин, тулалыыр дьон сыһыаннарын ойуулаан, омуннаан көрдөрөн кэпсиир.

Кырачаан киһи остуоруйаҕа ойууланар геройдар майгыларыгар, оңорор быһыыларыгар, сыһыаннарыгар олоҕуран «үтүө», «мөкү»- быһыыны араара, сыаналыы үөрэнэр. Остуоруйа геройдарын быһыылара – майгылара оҕону күннээҕи олоххо баар мэһэйдэри ырытарга, туоруур суоллары көрдүүргэ буларга үөрэтэр.

Остуоруйаҕа ойууланар быһыы-майгы оҕону чинчийэр, тэңниир, көрдүүр, ырытар сатабылларга уһуйар.Ол курдук, чинчийэр сатабыллаах оҕо ис санаатын сааһылаан этэ, билиини кэрэхсии, бэйэтин быһыытын- майгытын сатаан сыаналана улаатар.

Саха остуоруйаларын символларын уонна бэлиэлэрин нөңүө оҕону чинчийэр сатабылга уһуйуу уонна сахалыы сиэрдээх буоларга иитии  үлэм сүрүн соругунан буолар.

Чинчийэр сатабылга уһуйуу, оҕо сатаан ырытарыттан, тэңнээн, кэтээн көрүүтүттэн, наадалааҕын көрдөөн буларыттан, түмүк оңороруттан саҕаланар. Оҕо төһөнөн бэйэтэ билиини чинчийэн көрдүүр да, соччонон эппиэтинэстээх, тулалыыр дьоңңо бэйэтин санаатын   сааһылаан кэпсиир, санаабыт санаатын тиһэҕэр тиэрдэр буола улаатар.